Poznati Subotičani

Danilo Kiš je rođen u Subotici, Kraljevini Jugoslaviji, sadašnjoj Srbiji, od oca Edvarda Kiša, mađarskog Jevrejina i železničkog inspektora i od majke Milice Dragićević, Crnogorke sa Cetinja. Njegov otac je rođen u Austro-Ugarskoj po prezimenom Kon, ali je kasnije to promenio u Kiš tokom mađarizacije, koja je bila raspostarnjena u to vreme. Za vreme Drugog svetskog rata njegov otac kao i drugi članovi porodice su ubijeni u nacističkim logorima. Njega i njegovu sestru Danicu je majka tokom rata sklonila u Mađarsku. Po završetku rata porodica se preselila na Cetinje, u Crnu Goru, gde Danilo 1954. godine završava srednju školu.


Studirao je književnost na Beogradskom univerzitetu, gde je kao prvi diplomirao na katedri za Opštu književnost. Bio je istaknuti član magazina Vidici, gde je radio do 1960. 1962. objavio je svoja prva dva romana, Mansarda i Psalm 44. Za svoj roman Peščanik 1973. dobija prestižnu NIN-ovu nagradu, koju će kasnije zbog političkih razloga vratiti.
Tokom narednih nekoliko godina Kiš dobija niz nacionalnih i međunarodnih priznanja za svoju prozu i poeziju.
Većinu svog života je proveo u Beogradu, a poslednjim decenijama na relaciji Pariz - Beograd. Dugi niz godina je u Francuskoj radio kao predavač. Kiš je bio oženjen sa Mirjanom Miočinović od 1962. do 1981; nakon razvoda braka živeo je sa Paskal Delpeš sve do svoje smrti. Umro je u Parizu, gde se jedno vreme i lečio.
Istoimeni film po njegovom romanu Peščanik, mađarskog autora Sabolča Tolnaija, je završen 2008.godine.
U maju 1989. zajedno sa svojim prijateljem, režiserom Aleksandrom Mandićem snima tv seriju od četiri epizode „Goli život“, o životu dve Jevrejke. Snimanje se odvijalo u Izraelu, a serija je prikazana nakon njegove smrti u proleće 1990.godine. To je bio ujedno i njegov poslednji rad.

 

Deže Kostolanji (1885-1936) je poznati mađarski pesnik i pisac.
Kostolanji je rođen 1885. u Subotici, koja je tada bila deo Austro-Ugarske monarhije, a sadašnjoj Srbiji.Grad mu je poslužio kao model za fiktivni grad Šarseg u kojem je smeštena radnja njegovih romana Ševa kao i Zlatni zmaj. Sin je Arpada Kostolanjija (1859-1926), profesora fizike i hemije,   direktora subotičke gimnazije i Eulalije Brener (1866-1948) koja je poreklom iz Francuske. Srednju školu je pohađao u Subotici, ali je zbog sukoba sa profesorom izbačen iz škole, te istu završava   vanredno u Segedinu. Tokom 1903. se seli u Budimpeštu gde studira na Peštanskom univerzitetu i gde upoznaje Mihalja Babiča i Đulu Juhasa. Kratko živi u Beču gde postaje novinar. Novinarstvom će se baviti do kraja života. Odlaskom Endrea Adija za Pariz, postaje dopisnik Peštanskog Dnevnika. 1910. njegovo prvo izdanje zbirke pripovetaka Žalopoljke sirotog dečaka mu donosi nacionalni uspeh i označavaju početak bogatog stvaralačkog perioda u kojem je skoro svake godine izdavao po jednu knjigu. 1936. on umire raka nepca.


Književni časopis Njugat (na mađarskom zanči zapad), koji igra neprocenjivu ulogu u oživljaanju mađarske književnosti, je osnovan 1908. Kostolanji je bio među prvim saradnicima i bio je deo takozvane „prve Njugat generacije“ i izdavajući pretežno poeziju.
Počev od druge decenije 20. veka piše romane, kratke priče i kratke proze, uključjući i dela Nero krvavi pesnik (za Nemačko izdanje uvodne reči piše Tmas Man), Ševa, Zlatni zmaj, Kornel Večernji i Slatka Ana. 1924. izdaje zbirku pesama Žalopojke tužnog čoveka, u kojem se vraća ranijim radovima. On takođe prevodi književna dela na mađarski kao što su: „Romeo i Julija“ i „Zimska bajka“ Vilijama Šekspira, „Alisa u zemlji čuda“ Luisa Kerola, „Most svetog kralja Luja“ Tornton Vajlder, memoare o Oskaru Vajldu Lorda Alfreda Daglasa i „Ako...“ Rađarda Kiplinga. On je bio prvi autentični prevodilac Rilkeove poezije i uradio je maestralan prevod „ Mornarsko groblje“ Pola Valerija .

Feliks Lajko (rođen 17. decembra 1974, u Bačkoj Topoli) poznati je mađarski violinista, citeraš i   kompozitor. Svira mešavinu više muzičkih stilova: ciganske, narodne, klasične muzike, roka, bluza, džeza i improvizovanih melodija, uz korišćenje tradicionalnih gudačkih instumenta karakterističnih za Panonsku niziju. Na koncertima, svira uglavnom violinu sam ili uz pratnju male grupe muzičara. Rođen je u Bačoj Topoli (Vojvodini, tada deo Jugoslavije) u porodici vojvođanskih Mađara. Počeo je da svira citru od svoje desete godine. Njegov prvi kontakt sa violinom je bio kad je imao 12 godina. Završio je šest godina muzičkog obrazovanja u roku od tri školske godine. Nakon toga je prekino svoje formalno obrazovanje i okrenuo se koncertnom sviranju.


Sarađivao je sa velikim brojem poznatih umetnika i grupa. Bio je član bendova kao što su: Makuz, Ritual Nova, Boris Kovač bend i Đerđ Sabadoš bend. Nastupao je zajedno sa svetski poznatim japanskim butu plesačem, Minom Tanakom i sa francuskim bendom Noar Dezir. Mnogo puta je nastupao sa rumunskim violinistom Aleksandrom Balaneskuom i sa trubačkim orkestrom Bobanom Markovićem.
Komponovao je muziku za neke pozorišne predstave. Između ostalog napisao je muziku za predstavu Državni neprijatelj u subotičkom pozorištu. Jožef Nađ ga redovno poziva u Orlean da komponuje muziku za  njegove predstave i takođe je komponovao muziku za koreografije Ivete Božik. Komponovao je celokupan muzički skor za film Točkovi, Đorđa Milosavljevića. On je takođe komponovao himnu za sarajevski kulturni festival, „Sarajevska Zima“, 1998 godine. Učestvovao je u mnogim izmišljenim filmovima i Mikloš Jančo je napravio kratak film o Lajku, pod nazivom „Sviraj, Felikse, sviraj!“. 2000 godine je napisao muziku za performans „Ka novoj Atlantidi“, koji je izveden na Venecijanskom Bijenalu. Lajko je komponovao muziku i za film Delta, Kornela Mundrucoa, u kojem je glumio glavnu ulogu. Film koji je osvojio malu nagradu u Kanu i koji je nominovan za Zlatnu palmu. Bio je pobednički film na Mađarskom filmskom festivalu i Lajko je nagrađen za najbolju originalnu muziku na festivalu.

 

Aleksandar Lifka (1880-1952) je bio poznati srednje-evropski sineasta. Češkog porekla, rođen u Brašovu u Austro-Ugarskoj, današnja Rumunija. Nakon što je proveo svoje detinjstvo sa svojom porodicom u selu Žatec, u blizini Praga, seli se u Beč da pohađa srednju tehničku školu. Tokom tog vremena, eksperimentisao je pokretnim slikama, ali bez uspeha. Nakon završetka školovanja, on putuje u Pariz, gde kupuje Pate kameru. 1900. snima posetu cara Franje Josifa i carice Elizabete u gradu Gedele u Mađarskoj.

Nakon smrti svog oca Lifka i njegov stariji brat Karl osnivaju putujući bioskop. Bioskop je imao profesionalnu opremu (Gomon, AEG, Kerting) i luksuznu unutrašnjost. Prva projekcija je održana u Trstu.Tura se nastavila 1901. posetom Rjeci, Bjelovaru, Osjeku, Ljubljani i 1902. Beogradu, Zemunu, Novom Sadu i Subotici.
1903. braća kupuju još jedan šator i Karl se osamostaljuje i odlazi u Linc a potom Salcburg. Aleksandar snima dokumentarne filmove o političkim događajima, kao i o običnim ljudima gradova koje posećuje.
Aleksandar Lifka dolazi ponovo u Suboticu 1905. i 1910., renovira veliki hol mađarskog hotela u bioskop. Njegova žena, Bek Eržebet, mu je pomogla da pokrene bioskop. Tokom Prvog svetskog rata, Filmkrajgspers ga unajmljuje da napravi film o bitkama u Galiciji, gde je bio ranjen. Vratio se u Suboticu nakon rata, koja je tada pripadala Kraljevini Jugoslaviji, i završava pravljenje filmova. Nakon Drgog svetskog rata, prihvata jugoslovensko državljanstvo. Umro je 12.novembra 1952. u svom vinogradu. Sahranjen je u Subotici. Do danas je sačuvano samo dvadeset njegovih originalnih filmova.

 

Đula Mešter je rođen 2.aprila 1972. u Subotici. Srpski odbojkaš mađarskog porekla, koji je osvojio zlatnu medalju sa Jugoslovenskom odbojkaškom reprezentacijom na letnjim olimpijskim igrama 2000. Visok je 2.03m i igra srednjeg blokera. Takođeje učestvovao u letnjim olimpijskim igrama 2004. u Atini.

 

Ivan Sarić (1876-1966) je bio sportista, atletičar, rvač i jedan od osnivača fudbalskog tima u Subotici, i takođe je jedan od najvažnijih pionira avijacije u istočnoj Evropi. Poznati biciklista učestvovao je i pobedio na mnogim trkama kroz Evropu.
Diplomirao je na Privrednoj akademiji, živeo je i radio kao knjigovođa u svom rodnom gradu.
Rođen je u Subotici, tadašnjoj Austo-Ugarskoj, a sadašnjoj Srbiji. U toku završavanja trgovačke škole, Sarić  je počeo da se bavi sportom. Bio je atletičar, rvač i jedan od osnivača lokalnog fudbalskog kluba. Počeo je da se bavi biciklizmom 1891. i nedugo zatim postaje najbolji biciklista u  Krljevini Mađarskoj, kada zauzima drugo mesto na internacionalnoj trci  u Pečuju 1891. Postao je šampion Kraljevine Mađarske na 10km 1897. i opet sledeće godine. 1899. pobedio je na trci od 25km u Beču  i na 100km u Budimpešti. 1910. je postao šampion Srbije na 1km i 25km.


Tokom posete Parizu 1909. Sarić se upoznao sa nekim francuskim pionirima avijatike, uključujući i Luja Blerijoa, i video prve avione koji su ga fascinirali. Odmah nakon povrataka u Suboticu počeo je sa izgradnjom svog prvog avina. Njegova prva konstrukcija se sastojala od materijala koji su mu bili dostupni: drvo, platno, točkovi od motocikla, čak i strune od klavira. Kad je ugradio Delfos motor (24 KS) početkom 1910., njegov prvi jednokrlini avion nazvan Sarić 1, je bio zavrešen. Tokom tog leta je eksperimentisao i vežbao sa novom mašinom, da bi se 16.10.1910. u prisustvu 7000 svojih sugrađana uspešno otisnuo u vazduh. 1911. je sagradio Sarić 2, unapređen avion sa motorom sopstvene konstukcije i veće snage (50KS). Njegovi dalji pokušaju u letenju su zaustavljeni izbijanjem Prvog svetskog rata, ali je Sarić nastavio da radi na eksperimentisanju, pokušavajući da kreira mašinu koja je mogla da se uzdigne vertikalno, neka vrsta ranog helikoptera sa motorom u obliku duple zvezde. Tokom testiranja ov amašina je pokazala jako dobre rezultate. Sve do kraja svog života je nastavio sa istraživanjem i konstuisanjem, kao i sa promocijom sporta. Umro je u svom rodnom gradu, Subotici.
Aero klub iz Subotice je nazvan po Sariću, kao i sportski aeodrom na Bikovu u blizini Subotice.
Replika njegovog aviona Sarić 1 je izložena u Muzeju vazuhoplovstva u Beogradu.

Lajoš Vermeš (1860-1945), bio je bogati veleposednik, ali ga sticanje bogatstva i upravljanje posedima nisu privlačili, pa je otišao u Peštu na studije medicine. Oduševljava se sportom, pa se iz Pešte vraća u Suboticu i zajedno sa braćom Belom i Nandorom osnova dva sportska kluba; gimnastički i atletski.
Vermeš je pamćen kao svestrani sportista, plivač i atletičar, gimnastičar, rvač, mačevalac, biciklista…
Priča o Palićkoj olimpijadi počela je 1876. odlaskom Vermeša u Napulj da sa Mironovog bacača diska uzme "meru" i napravi u subotičkoj gvožđari isti takav sportski rekvizit. Vodila ga je ideja o osnivanju sportskih igara i namera da se nastavi tradicija Olimpijskih igara za čije obnavljanje u to vreme još nije bila pokrenuta inicijativa.


Da bi igre imale gde da se održavaju u svoj voćnjak na Paliću je postavio fiskulturne sprave i napravio atletske staze. Za potrebe Palićke olimpijade izgradio je prvu biciklističku stazu u ovom delu Evrope koja je bila elipsoidnog oblika, duga 500 m, a nazvana je "Zatvorena arena" zato što je bila okružena tribinama sa sedištima. Uz pistu i stadion, na samoj obali Palićkog jezera, je sagradio i svojevrsno olimpijsko selo u kome su imali privilegiju da se smeste, naravno o njegovom trošku, takmičari iz drugih mesta. Bile su to kula Bagojvar i vila Lujza, koje i danas postoje.
Svoju ideju Lajoš Vermeš je uspeo da sprovede u život 26. avgusta 1880. godine i na tom prvom takmičenju uvrštene su samo tri sportske discipline (rvanje, skok udalj i bacanje kugle), ali je kasnije njihov broj povećavan i u program su ubačeni gimnastika, plivanje, atletika (trčanje na 250 i 220 m, na 15 km i na 1.000 m sa preponama, skok uvis, skok udalj, skok s motkom, bacanje kugle), boks, rvanje, mačevanje, veslanje, biciklizam.
Palićke igre su tada zvane Palićka Olimpijada, igrane su i leti i zimi i trajale su od 1880. do 1914, kada su zauvek prekinute zbog Prvog svetskog rata. Za razliku od modernih igara, Palićke olimpijske igre je pratila publika sa dubokim džepom, dok su takmičari bili ljudi slabijeg imovnog stanja, uz retke izuzetke. Lajoš Vermeš je osnovao i dva sportska društva Ahiles i Subotičko gimnastičko društvo, a Ahiles je kasnije preuzeo ulogu organizatora Palićkih igara, koje su u to vreme bile najveća sportska manifestacija u ovom regionu.

Bela Lugoši (1882 – 1956) bio je poznati mađarski pozorišni i filmski glumac, najpoznatiji po ulozi Grofa Drakule u Američkoj brodvejskoj istoimenoj predstavi iz 1972. i istoimenom filmu iz 1931. temeljenom na klasičnom vampirskom romanu Brama Stokera Drakula.
Lugoši je rođen u Lugošu u tadašnjoj Austro-Ugarskoj (današnji Lugoj u Rumuniji). Bio je četvrto dete Paule de Vojnič i bankara Ištvana Blaškoa. Lugoši je u mladosti započeo glumačku karijeru na pozornici tumačeći Šekspirove likove. Za vreme Prvog svetskog rata, Lugoši je mobilizovan i služio je kao pešadijski poručnik u Austro-Ugarskoj vojsci. Tamo se istakao hrabrošću, ali se nakon ranjavanja i otpuštanja iz vojske vratio pozorištu.
Godine 1917. Lugoši se oženio Ilonkom Šmik. Lugoši je učestvovao u stvaranju glumačkog sindikata. Plašeći se za svoj život 1920. je emigrirao u Nemačku, a istovremeno se razveo od supruge, navodno zbog političkog neslaganja s njenim roditeljima.


Godine 1927., zahvaljujući markantnoj pojavi i egzotičnom mađarskom naglasku dobio je ulogu grofa Drakule na Brodveju. Ta uloga, koju će nešto kasnije ponoviti i na filmu, učinila ga je slavnim i učinila ga je jednom od ikona horor žanra 1930-ih. Međutim, ona mu je također ograničila karijeru, s obzirom da je otada do kraja života primao isključivo ponude za uloge egzotičnih stranih negativaca. Njegov posljednji visokobudžetni film Ebot i Kastelo upoznaju Frankenštajna iz 1948. godine.
1950-ih zaboravljenog Lugošija pronašao je filmaš Edvard D. Wud, i dao mu je glavne uloge u nekoliko svojih filmova - Glin i Glenda i Mlada od čudovišta. Nedugo nakon snimanja filma Lugoši je nakratko završio u klinici za odvikavanje od morfijuma. Po izlasku je počeo snimanje najpoznatijeg Wudovog filma Plan 9 from Outer Space, ali je pre završetka doživeo srčani udar od kojeg je umro.

 

Tihomir Ognjanov (1927—2006) je bivši jugoslovenski fudbalski reprezentativac, rođen u Subotici.
Ognjanov je jedan od članova legendarnog jugoslovenskog „olimpijskog tima", istaknuto desno krilo, reprezentativac i trener. Počeo je da igra 1939. u „petlićima“ subotičkog FK ŽAK-a. Nastavio   je da igra u Bačkoj sve do 1946. kad je prešao u Spartak. Za vreme služenja kadrovskog roka u JNA odigrao je 1947. i 9 utakmica za beogradski Partizan i postigao je 7 golova.

Zenit karijere dostigao je u beogradskoj Crvenoj zvezdi za koju je od 25. avgusta 1949. do 24. maja 1953. odigrao ukupno 181 utakmicu i postigao 73 gola i osvojio dve titule prvaka Jugoslavije i dva trofeja Kupa Jugoslavije. Karijeru je završio u subotičkom Spartaku u kome je 5. marta 1961. odigrao poslednju utakmicu. U dresu Subotičana odigrao je 110 prvoligaških utakmica i postigao 71 gol.


Učestvovao je 1952. na olimpijskom turniru u Finskoj, na kome je Jugoslavija osvojila srebrnu medalju (u finalu protiv Mađarske 0:2). Nalazio se među izabranicima na Svetsko prvenstvo 1954. u Švajcarskoj, ali nedovoljno oporavljen posle operacije prepona nije igrao. Zbog brojnih povreda jedini je član našeg slavnog,, olimpijskog tima" koji nije proslavio „zlatni jubilej" - 50 utakmica u reprezentaciji.
Bavio se i trenerskim poslom. Radio je u OFK Subotica, u Spartaku, dvaput u Crvenki i na kraju u subotičkom Severu. Bio je i tehnički rukovodilac Spartaka i član predsedništva ovoga kluba.